Ông Nguyễn Đăng Mạnh và Trần Quán Hy

Ông Nguyễn Đăng Mạnh trả lời phỏng vấn của Thụy Khuê trên đài RFI về cuốn hồi ký của ông. Ông bất bình về chuyện hồi ký của ông bị đưa lên mạng ngoài ý muốn của ông. Chuyện này cũng dễ hiểu vì cuốn hồi ký thuộc về bản quyền của ông. Ông cũng vấn chưa có ý định công bố cuốn hồi ký của ông.

Nhưng điều tôi mong chờ là nghe ý kiến của ông về trách nhiệm của ông về những gì ông viết trong hồi ký thì lại không thấy trong bài phỏng vấn. Tôi có cảm tưởng rằng ông Nguyễn Đăng Mạnh có ý rằng vì cuốn hồi ký chưa có ý định được công bố nên không có ràng buộc hay trách nhiệm hiển minh về những gì viết trong đó vì có thể ông vẫn còn thay đổi những gì viết trong đấy. Không biết cảm tưởng này của tôi có đúng không? Nhưng chuyện này đặt công chúng và những người có tên trong hồi ký của ông ở vào tình thế khó xử. Họ có được phản ứng với những gì ông viết trong hồi ký hay không? Họ buộc phải im lặng trước những gì ông đã viết? Thực ra cuốn hồi ký của ông Nguyễn Đăng Mạnh có thể tìm thấy dễ dàng trên mạng bằng Google.

Tôi chợt nhớ tới scandal của diễn viên điện ảnh Hồng Kông Trần Quán Hy. Trần Quán Hy có chụp một số ảnh quan hệ tình dục giữa anh và một số bạn gái của anh. Những bức ảnh đó bị phát tán trên mạng và làm thành một scandal. Tất nhiên chuyện phát tán này nằm ngoài ý muốn của Trần Quán Hy và anh ta cũng không có ý định công bố chúng. Những bức ảnh đó của Trần Quán Hy được chụp cũng chỉ dành cho mục đích cá nhân hoàn toàn riêng tư của anh. Nhưng khi những bức ảnh bị phát tán trên mạng, Trần Quán Hy đã phải chịu trách nhiệm về hành vi chụp những bức ảnh đó của anh, về lối sống của anh, và cuối cùng anh đã phải chia tay làng giải trí Hồng Kông.

Tôi nghĩ, trách nhiệm là một điều quan trọng. Trách nhiệm với cả những gì được làm ra với mục đích chỉ để cho riêng mình. Ông Nguyễn Đăng Mạnh phải chịu trách nhiệm về những gì ông đã viết trong hồi ký, bất kể ông có ý định công bố hay không công bố, bất kể ông sẽ sửa đổi hay không sửa đổi, và công chúng có toàn quyền bình phẩm hay phê phán cuốn hồi ký của ông.

Phép biện chứng

Talawas mới đăng bài Phép biện chứng của Popper. Tôi nghĩ đây là một bài viết bổ ích, nhất là cho những ai thích tranh luận hay tìm hiểu những vấn đề đang xảy ra ở xung quanh. Tôi có thể đưa ra một số ví dụ ngay từ blog của tôi. Khi tôi nói rằng trang web vietcatholic hay chuacuuthe không có một bài viết thể hiện tư duy hợp lý và logic thì đây chính là một chính đề. Nếu muốn phản biện tôi thì chỉ cần đơn giản đưa ra dẫn chứng một bài viết thể hiện có tư duy và logic thì phản biện này tạo thành một phản đề. Mọi phê phán kiểu như tôi ngu si hay đầu đất đều chẳng có giá trị gì vì chúng không tạo thành phản đề cho chính đề mà tôi nêu ra. Ví dụ khác là tại sao ngay từ những ngày đầu tiên của vụ đòi tòa Khâm sứ tôi đã có thể chỉ ra phương sách giải quyết vụ việc, mà sau đấy dường như phương sách mà tôi đưa ra khá trùng khớp với thực tế? Nếu dùng phép biện chứng có thể nhìn ra bằng cách nào mà tôi đã tiên đoán được sự việc như vậy. Việc chính quyền không tiến hành phương sách đầu tiên của tôi cho thấy chính quyền đã không áp dụng tốt phép biện chứng và hậu quả hiện nay đang phải giải quyết những sự việc phát sinh. Biện chứng là chìa khóa giúp ta có thể nhìn ra sự việc trong sự vận động của nó như nó vốn có và phải thế.

Về một bài thơ của Hồ Quý Ly

Theo Tuyển tập thơ văn Lý Trần, Hồ Quý Ly hiện còn 5 bài thơ, một chép ở Đại Việt sử ký toàn thư và 4 bài chép trong Hoàng Việt thi tuyển. Bài Ký Nguyên quân chép trong Toàn thư, do đó 4 bài còn lại chép trong Hoàng Việt thi tập. Trong 4 bài này có bài Đáp Bắc nhân vấn An Nam phong tục. Bài thơ này được chép như sau:

Dục vấn An Nam sự
An Nam phong tục thuần
Y quan Đường chế độ
Lễ nhạc Hán quân thần
Ngọc úng khai tân tửu
Kim đao chước tế lân
Niên niên nhị tam nguyệt
Đào lý nhất ban xuân.

Ngô Bá Tông, một viên quan đời nhà Minh, có một tập sách với tên gọi là Vinh tiến tập. Trong tập sách này có bài thơ Thượng vấn An Nam sự. Bài thơ này được viết khi Ngô Bá Tông đi sứ trở về, được triệu vào kinh hỏi về chuyện An Nam. Bài thơ này được chép trong Tứ khố toàn thư như sau:

Thượng vấn An Nam sự
An Nam phong tục thuần
Y quan Đường nhật nguyệt
Lễ nhạc Thuấn càn khôn
Ngõa úng trình thuần tửu
Kim đao phá tế lân
Niên niên nhị tam nguyệt
Đào lý nhất ban xuân.

Có thể thấy hai bài thơ trên về căn bản là một bài thơ. Chúng chỉ khác nhau một số chữ không đáng kể. Hiện không rõ chính xác ai là tác giả của bài thơ. Nhưng tôi thiên về Ngô Bá Tông, bởi vì không rõ Hồ Quý Ly làm bài thơ này trong hoàn cảnh nào. Thi viện chú rằng Hồ Quý Ly làm bài thơ này khi bị bắt giải về Trung Quốc và được triều đình nhà Minh hỏi về Việt Nam. Tôi nghĩ rằng Hồ Quý Ly khó mà biết được áo mũ thời nhà Đường, lễ nhạc thời nhà Hán như thế nào.

Cập nhật (11-9-2008)

Bài thơ của sứ thần Nhật Bản Hạt Lý Ma Cáp thấy được chép trong Nghiêu sơn đường ngoại kỷ. Tập sách còn chép cả câu chuyện vịnh bèo giữa Mao Bá Ôn và họ Mạc lúc Mao Bá Ôn vâng lệnh xuống phương Nam phạt họ Mạc vào năm Gia Tĩnh thứ 18 (1539). Như vậy Nghiêu sơn đường ngoại kỷ là tập sách khá muộn, ra đời sau Vinh tiến tập của Ngô Bá Tông. Bài thơ của Hồ Quý Ly được chép trong Hoàng Việt thi tuyển do Bùi Huy Bích soạn vào năm 1788, muộn hơn rất nhiều so với Vinh tiến tập và Nghiêu sơn đường ngoại kỷ. Trong các dị bản thơ này chỉ có bản của sứ thần Nhật Bản là tuân thủ niêm luật trọn vẹn. Bản của Hồ Quý Ly và Ngô Bá Tông đều làm sai luật thơ (Niên niên nhị tam nguyệt).

Hồi ký Nguyễn Đăng Mạnh

Tôi nhớ có đọc ở đâu đó ai đó có nói rằng hồi ký sẽ là một thể loại sẽ lên ngôi ở Việt Nam. Những khúc mắc lấn cấn cuộc đời ở đời thật không giải quyết được thì đem vào hồi ký. Hồi ký sẽ là ngôi nhà của tôi, pháo đài của tôi, là chiến lũy của tôi, là trận địa của tôi. Hồi ký của tôi là tôi và không phải là tôi. Tôi đọc hồi ký luôn ngổn ngang trăm mối. Nhưng dù có thiên biến vạn hóa hồi ký vẫn chỉ phản ảnh về người viết nó hơn là về những người mà nó viết.

Tôi đọc hồi ký của Nguyễn Đăng Mạnh (biết qua blog Linh) [tôi chỉ dẫn đường link như nó có và không chịu trách nhiệm về những trang web ngoài blog của tôi. Cũng cần phải nói thêm rằng trang box.net là trang web tự do và mọi người có quyền tự do đặt đường link đến nó.] Tôi không biết ông Nguyễn Đăng Mạnh ngoài mấy lần đọc ở đâu đó chuyện tranh cãi giữa ông và Trần Mạnh Hảo. Sách giáo khoa văn học của ông tôi cũng không được học. Không biết là may hay không may, nhưng kiến thức về văn học của tôi có được chủ yếu từ hồi học phổ thông. Sách văn học hồi tôi học chủ yếu toàn bài văn trích giảng, không có những bài tổng luận lằng nhằng gì cả, thành ra học sinh được tự do viết theo chủ quan của mình, chẳng có văn mẫu, bài mẫu gì hết. Đọc hồi ký Nguyễn Đăng Mạnh tôi mới thấy quan điểm về nghiên cứu văn học của các nhà nghiên cứu văn học ở Việt Nam (cả của Nguyễn Đăng Mạnh) thật kinh khủng. Gần như cứ ai có ý kiến hay quan điểm khác hay trái ngược với bài viết là bị coi là "đánh". Tôi thực sự không hiểu tại sao lại có ý nghĩ là "đánh". Trao đổi học thuật là chuyện rất bình thường. Sai lầm trong nghiên cứu học thuật cũng là những chuyện rất bình thường. Thay đổi quan điểm trong nghiên cứu học thuật cũng là những chuyện bình thường. Tủn mủn, vụn vặt, nhỏ nhen và nhỏ bé là những gì tôi thấy qua hồi ký. Có lẽ vì vậy mà tôi chẳng biết ông Nguyễn Đăng Mạnh có đóng góp gì cho ngành phê bình văn học Việt Nam. Có thể tôi là kẻ ngoại đạo. Nhưng những gì không đến được với những kẻ ngoại đạo như tôi thì đó hẳn là những gì hoặc rất hẹp và rất sâu, hoặc vô giá trị và vô bổ.

Hồi ký Nguyễn Đăng Mạnh có viết và nhắc đến một số người vẫn còn sống, do đó mức độ chân thật có thể cao. Với những người đã khuất thì khó kiểm chứng. Song theo khen chê từng đối tượng có thể suy ra chân dung của người viết hồi ký. Những chân dung Tố Hữu, Nguyễn Khải ... gì đó, không phải là chân dung Tố Hữu, Nguyễn Khải ..., mà là chân dung Tố Hữu, Nguyễn Khải ... qua con mắt của Nguyễn Đăng Mạnh. Những chân dùng này phản ánh Nguyễn Đăng Mạnh hơn là phản ánh về Tố Hữu, Nguyễn Khải... Tôi đọc hồi ký không phải để thấy người khác nó viết mà để thấy chính người viết nó.

Về bản Hoàng Lê nhất thống chí

Báo Gia đình và Xã hội có bài viết về bản Hoàng Lê nhất thống chí bị mất. Bài viết phỏng vấn bà Phạm Tú Châu về văn bản cuốn Hoàng Lê nhất thống chí. Bà Phạm Tú Châu cho biết: "Ở hồi 1 cuốn Hoàng Lê nhất thống chí do các ông Nguyễn Đức Vân và Kiều Thu Hoạch dịch có câu: “Từ đó Thị Huệ càng ngày càng được nhà Chúa yêu quý. Ả nói gì Chúa cũng nghe, hễ có việc gì là Chúa cũng bàn với ả”. Điều đáng ngạc nhiên là tất cả những bản còn lưu giữ được đến hiện tại đều không có câu này, kể cả những bản tôi xin được bên Pháp cũng không có."

Thư viện CADAL đặt ở Đại học Chiết Giang, Trung Quốc có lưu một ấn bản điện tử cuốn An Nam nhất thống chí, do Thượng Hải cổ tịch xuất bản xã phát hành. Đây là bản chụp lại một bản chép tay của Viện Nghiên cứu Viễn Đông của Pháp. Tôi download bản này về và xem thì thấy câu văn ở trên, mà theo bà Phạm Tú Châu không có trong các văn bản hiện có ở Việt Nam, có trong văn bản này. Chỉ có điều câu văn hơi khác so với bản dịch một chút: ngôn vô bất thính, dục vô bất tòng (Nói gì Chúa cũng không thể không nghe, muốn gì Chúa cũng không thể không theo). Câu dịch "hễ có việc gì là Chúa cũng bàn với ả" có lẽ là dịch thoáng từ câu tiếp theo "dữ Chúa đồng cư chính tẩm, như nhân gia phu phụ" (cùng với Chúa ở nơi chính tẩm, như vợ chồng nhà dân). Chính tẩm là nơi làm việc, khác với nội tẩm là nơi nghỉ ngơi. Không hiểu Việt Nam lưu giữ các văn bản cổ như thế nào mà hay thấy làm mất các văn bản thế. Một thư viện điện tử ở tận Trung Quốc, cho phép mọi người trên thế giới sử dụng miễn phí, còn có bản chụp những văn bản của Việt Nam mà cả Việt Nam không có. Kỳ thật!